Leerlingen geven Joodse oorlogsslachtoffers hun namen terug
Op internet staat een klassenfoto van een andere Rotterdamse oorlogsschool, de Joodse mulo. Achterop de foto staan de namen van de leerlingen. Alleen wist tot nu toe niemand wie wie was. Tot de derde klas van het Montessori ermee aan de slag ging.
Al sinds 2011 staat op de website Joods Monument een klassenfoto van de eindexamenklas van de Joodse mulo. De Joodse mulo is een andere vergeten oorlogsschool in Rotterdam. Bij de foto staat de oproep: ‘De namen van de leerlingen staan op de achterkant geschreven. De plaats waar zij op de foto staan is echter niet bekend. Wie kan helpen?’
Tot nu toe was van slechts één meisje op de foto bekend wie zij was. Lou Lou Cohen was herkend door Lies Bossinade-den Houting, die tijdens de oorlog een stripdagboek tekende. In 2022 kon Lies op de foto haar jeugdvriendinnetje Louise Lucienne ‘Lou Lou’ Cohen aanwijzen. Lou Lou stierf op vijftienjarige leeftijd in Auschwitz.
Het zag ernaar uit dat de andere gezichten op de klassenfoto nooit meer aan de juiste naam gekoppeld zouden kunnen worden. Wie waren Maurice de Roode, Elia Davids, Martha Magnus en de anderen? En wat was hun verhaal?
25 Joodse tieners
Anne Schram Ouweneel van Stichting Sanderling achterhaalde eerst de volledige namen van de afgebeelde Joodse tieners. Dat was lastig, omdat soms alleen de roepnamen of zelfs alleen de initialen op de achterkant van de foto stonden. Ook waren sommige achternamen verkeerd gespeld, vooral bij Joodse leerlingen van buiten Rotterdam. Zo bleek J. Breemer Henriëtte Louise Breemer uit Dordrecht te zijn. Daaf van de Berg was de Dordtse David Meijer van de Bergh en Bep van Buren was Betje van Bueren uit Gorinchem. Het moeilijkst te vinden waren Betty Berenborg en Jetty Gomperts. Het bleek te gaan om het Rotterdamse meisje Bertha Jeanette Ten Brink en om de Goudse Etty Gompers, roepnaam Jetty. Ook 'Flip Bromet' kwam uit Gouda: het blijkt te gaan om Philip Hartog Bromet.
In het online fotoarchief van Yad Vashem, het Holocaust-museum in Jeruzalem, vond Anne een klassenfoto van dezelfde klas, met achterop de foto deels dezelfde namen. Anne: “Ik moest me inhouden om niet zelf aan het puzzelen te slaan. Maar liever wilde ik dit samen doen met Rotterdamse leerlingen, als educatief project. Het is mooi als leerlingen zelf historisch onderzoek kunnen doen en in aanraking komen met primaire bronnen. Dan komt het dichterbij.” Daarom ontwikkelde Anne via Stichting Sanderling de workshop ‘Wie zijn zij? Twee klassenfoto’s uit de oorlog’.
Klassenfoto eindexamenklas Joodse mulo - 1942
De klassenfoto van de eindexamenklas van de Joodse mulo, een andere vergeten Rotterdamse oorlogsschool. Op de klassenfoto staan 25 leerlingen. Slechts zes van hen overleefden de oorlog. Sommigen van hen hebben hun einddiploma niet meer kunnen ophalen. De diploma-uitreiking van de Joodse mulo vond plaats op 31 juli 1942. De leerlingen uit Gouda, Dordrecht en Gorinchem kregen toen al geen reisvergunning meer. En één dag voor de diploma-uitreiking was de eerste massadeportatie van Rotterdamse Joden, vanuit Loods 24 op Rotterdam-Zuid. Bij dit eerste transport zaten drie leerlingen uit deze eindexamenklas: Lou Lou Cohen, Ben Vas Nunes en Martin Poppers. Zij kwamen op de dag van hun diploma-uitreiking aan in Westerbork. Drie dagen later vertrok hun transport naar Auschwitz.
Foto: Privécollectie van C.S. ter Beek-Frenkel.
De geschreven roepnamen op de achterkant van de foto. Anne Schram achterhaalde eerst om wie het ging. De roepnamen en initialen verschilden soms aanzienlijk van de officiële naam in het bevolkingsregister. Zo bleek ‘J. Breemer’ Henriëtte Louise Breemer uit Dordrecht te zijn. Ook waren sommige achternamen verkeerd gespeld, vooral bij Joodse leerlingen van buiten Rotterdam. Daaf van de Berg was de Dordtse David Meijer van den Bergh. Bep van Buren was Betje van Bueren uit Gorinchem. Het moeilijkst te vinden waren ‘Jetty Gomperts’ en ‘Betty Berenborg’. Het bleek te gaan om de Goudse Etty Gompers, roepnaam Jetty, en om het Rotterdamse meisje Bertha Jeanette Ten Brink.
Foto: Privécollectie van C.S. ter Beek-Frenkel.
Tot het voorjaar van 2025 was van slechts één meisje bekend wie zij was. Louise Lucienne Cohen, roepnaam Lou Lou, was het vriendinnetje van Lies den Houting, die tijdens de oorlog een stripdagboek tekende. In december 2021 publiceerde het NIOD over het stripboek. “Ik had een Joods vriendinnetje. We zaten in dezelfde klas. Cohen, Loulou Cohen. (...) Ze was met een ander Joods meisje. Ze zijn nooit meer teruggekomen.” Lies zat op de mulo. Haar Joodse vriendinnetje Lou Lou dus ook. In 2022 legde Lies’ dochter haar moeder deze klassenfoto voor. Lies wees haar vriendinnetje Lou Lou op de foto aan. Lou Lou was Louise Lucienne Cohen (Parijs, 5 november 1926 – Auschwitz, 30 september 1942). Lou Lou werd 15 jaar.
Samen met leerlingen van het Montessori Lyceum Rotterdam vond Anne Schram bij bijna elk gezicht een naam. 1 Martin Poppers (Martin), 2 Annie de Hartog (Annie, Annetje), 3 Martha Johanna Magnus (Martha), 4 Bertha Jeanette Beerenborg (Betty ten Brink), 5 Sophia Mathilda van der Veen (Fiep), 6 Carolina Selina Frenkel (Ina), 7 Louise Lucienne Cohen (Lou Lou), 8 Sophia Maria Huisman (Fietje), 9 Sarah Staal (Saar) OF Sara Trijtel (roepnaam nog onbekend), 10 Meijer Maurice de Roode (Maurice), 11 Henriëtte Louise Breemer (Jetty), 12 Betje van Bueren (Bep), 13 Etty Gompers (Jetty), 14 Robert André Asch (Robert), 15 Philip Hartog Bromet (Flip), 16 Elijah Nachman Davids (Elia), 17 Richard Bargeboer (Richard), 18 Adolf Juda Karels (Dolf), 19 Hans Richard Vigevino (Hans), 20 Sarah Staal (Saar) OF Sara Trijtel (roepnaam nog onbekend), 21 Louis Leefsma (Louis), 22 David Meijer van den Bergh (Daaf), 23 Richard Goudsmid (Richard), 24 Benjamin Vas Nunes (Ben), 25 David Willy Haagman (Willy), en 26 Mijnheer De Wit (docent).
Joodse mulo lag vlak bij Montessori Lyceum
Het Montessori Lyceum Rotterdam wilde graag samenwerken. Ook omdat de Joodse mulo hemelsbreed slechts zo’n 900 meter bij het Montessori vandaan lag.
Tijdens de activiteitenweek in april 2025 gingen twee groepen derdeklassers met de klassenfoto’s aan de slag. Zij speurden op internet naar andere foto’s, vergeleken gezichten, legden verbindingen, overwogen alternatieven en overlegden met elkaar. Ook deden ze onderzoek naar ‘hun’ Joodse tiener en wat hem of haar overkwam.
Aan het eind van de workshop presenteerden de leerlingen wat zij hadden gevonden. Voor elke Joodse leerling van de klassenfoto maakten zij een A4. De A4's kwamen na de activiteit op school te hangen.
Kasper, Sam, Raaf en Koen doen onderzoek naar leerlingen van de Joodse mulo.
Leerlingen van het Montessori Lyceum Rotterdam onderzoeken het leven van Carolina Selina Frenkel.
Leerlingen van het Montessori Lyceum Rotterdam onderzoeken het leven van Sara Trijtel.
Leerlingen van het Montessori Lyceum Rotterdam onderzoeken het leven van Martin Poppers.
Sam en Maas met het origineel van de klassenfoto van de eindexamenklas van de Joodse mulo.
De zoon van opperrabbijn Davids
Een van de tieners op de foto was Ina. Zij overleefde de oorlog. De klassenfoto komt uit haar fotoalbum, via haar dochter. Dankzij andere foto’s uit Ina's fotoalbum, haar getuigenis voor het Spielberg-project én de tweede foto van deze klas van de website van Yad Vashem, konden leerlingen van het Montessori Lyceum aan zeven gezichten een naam geven. Het geeft aan hoe belangrijk het is om vooroorlogse groepsfoto's te bewaren en te delen.
Ina's dochter was aanwezig tijdens de activiteit. Dat bracht de Holocaust dichterbij. Tijdens de workshop bekeken de leerlingen twee clips uit het ooggetuigenverslag van haar moeder Ina. In het ooggetuigenverslag duidde Ina aan wie de zoon was van opperrabijn Davids: "Achteraan… Je ziet die lange jongen, je ziet een lange kop er bovenuit steken. En daar links voor staat hij."
Die toelichting was een van de sleutels. De andere namen werden in weken erna gevonden door Anne Schram Ouweneel, dankzij een analyse van de positie van de handgeschreven namen op de achterkant. De plaats van de leerlingen op de klassenfoto bleek te corresponderen met de volgorde van de namen op de achterkant, maar niet lineair. Contact met nabestaanden en een AI-programma voor gezichtsvergelijking bevestigden de analyse.
Zo kregen uiteindelijk 23 van de 25 onbekende leerlingen op de klassenfoto een naam.
Het Montessori Lyceum ziet uit naar een vervolgproject in 2026.
Meer weten over de Joodse mulo?
In september 1941 kregen alle Rotterdamse scholen een brief van de gemeente Rotterdam (openbare scholen) of de rijksoverheid (bijzondere scholen). In de brief, verstuurd door het Nederlandse ministerie van Onderwijs, stond dat Joodse kinderen niet meer met niet-Joodse kinderen op school mochten zitten. Daarom richtte de gemeente Rotterdam drie Joodse lagere scholen en vier Joodse middelbare scholen op: een Joods lyceum, een Joodse mulo, een Joodse ambachtsschool en een Joodse huishoudschool.
De Joodse mulo (een soort mavo) zat eerst in de Wollefoppenstraat in Crooswijk. In maart 1942 verhuisde de school naar de Molenwaterweg, achter het station. Kort na de oprichting, in januari 1942, had de school 117 leerlingen. Het leerlingenaantal liep snel terug. In oktober 1942 zaten er nog maar 25 leerlingen op de school. In november 1942 waren er nog maar twee over. Alle anderen waren gedeporteerd of ondergedoken.
Stichting Sanderling hoopt Het Vergeten Lyceum in de toekomst uit te breiden met de leerlingen van de Joodse mulo.
Reactie?
Dank u wel voor uw reactie. Uw reactie wacht op goedkeuring. Dit kan enkele dagen duren. Zodra uw reactie wordt goedgekeurd, verschijnt hij op deze pagina.
Reacties
Er zijn nog geen reacties.