Abraham van Dam

Ab van Dam werd geboren in 1924. Aan het begin van de oorlog was hij vijftien jaar.

Ab woonde samen met zijn ouders en zijn oudere broer op Rotterdam-Zuid, aan de Groene Hilledijk 183. Zijn ouders hadden daar een winkel in parfumerieën. Het was een soort drogisterij: ze verkochten zeep, kammetjes, scheermesjes, lippenstift en lekkere luchtjes. De naam van de winkel was Apollo. Vader Maurits deed de inkoop. Moeder Rika deed de administratie. Abs broer Simon hielp ook mee.

Het gezin Van Dam woonde achter de winkel. Er was een tussenkamer, een huiskamer, een kelder en een keukentje (bron). Dat was alles. Vader en moeder sliepen in de tussenkamer op een opklapbed. Ab en Simon sliepen in de slaapkamer in de kelder. In die slaapkamer stonden drie bedden: één voor Ab, één voor Simon en een bed voor gasten. In de kelder was ook een badkamer met een echt bad. Dat was bijzonder in die tijd.

Deze foto komt uit 1930. 

Ab is hier zo’n zes jaar oud. Simon is hier ongeveer tien.

Ab werd thuis ‘Beer’ genoemd. En ook wel ‘Beertje’. 

Simon heette thuis ‘Sjim’. En ook wel ‘Sjimme’.

Nu komt er een spoiler alert. Maurits, Rika, Simon en Ab zijn vermoord. Net als hun meeste ooms, tantes, nichten en neven. Eén neef overleefde de oorlog. Dat is Dick Houwaart. Dick Houwaart durfde pas 31 jaar later terug te komen naar het huis aan de Groene Hilledijk. Hij schreef er een boek over: Verduisterde bevrijding.

Waarom is de foto mogelijk gemaakt rond 1929?

In februari 1940 moest Abs broer Simon in dienst vanwege de mobilisatie. In die tijd schreef Ab soms briefjes aan zijn broer. Hij begon met ‘Ouwe Sjim’ en sloot af met ‘Beertje’. Ab schreef Simon dat de voetballer Wilhelms gekozen was voor Antwerpen en dat zijn schoolgenoot Wijnsema, die in het 3e elftal van Overmaas speelde, gepasseerd was “omdat ie net als ik te klein was.” Toch schreef Abs moeder rond Pesach 1940: “Die jongen zie je gewoon met de dag groeien”.

Toen de oorlog op 10 mei 1940 begon, werd het spannend voor het gezin. Zou Simon niet gewond raken bij de gevechten? Ook Simon maakte zich zorgen. Op 14 mei 1940 werd Rotterdam gebombardeerd. Een dag later was de capitulatie. Simon moest nog een tijdje in dienst blijven. Ab schreef aan Simon: “Kom maar gauw terug, dan zal ik [je bed] weer voorverwarmen. Nou hou je taai hoor, Bay Beertje.”

Veel Nederlandse Joden wisten dat zij gevaar liepen. Het gezin van Ab probeerde te vluchten naar de Verenigde Staten. Maar hun visumaanvraag voor de Verenigde Staten werd afgewezen. Waarom? De Amerikanen gaven de voorkeur aan anderen. Dick Houwaart schreef na de oorlog: “De Amerikanen hadden geen belangstelling voor een paar arme joden uit Rotterdam.” En dus bleef Ab in Nederland.

Ab zat op gewone Rotterdamse scholen. Eerst de openbare lagere school aan de Frankendaal. Daar haalde hij gemiddelde cijfers. Toen ging hij naar de mulo aan de Kastanjedaal, een soort havo. Hier haalde Ab in 1941 zijn eindexamen. 

Op de klassenfoto van zijn eindexamenklas zit Ab ontspannen tussen zijn klasgenoten. Een van zijn klasgenoten was Leen Valkenier, de latere schrijver van de Fabeltjeskrant.

Na de zomer zou Ab naar een vervolgschool gaan, de hbs aan het Afrikaanderplein. Een soort vwo. Maar toen kwam die brief. In het tweede jaar van de oorlog. Aan het eind van de zomervakantie. Net voordat het nieuwe schooljaar zou beginnen. Een brief van de burgemeester. Burgemeester Oud. 

Alle Joodse leerlingen in Nederland kregen zo’n brief. In de brief stond dat Joodse kinderen alleen nog naar Joodse scholen mochten.

Ab was Joods. Zijn vader was Joods, zijn moeder was Joods, zijn broer was Joods en zijn beide opa’s en oma’s waren Joods. Voor de Duitsers waren Ab en Simon dus ‘voljoods’: zij hadden vier Joodse grootouders.

Wat is voljoods?

Waarom kwam de brief in de zomervakantie?
Hoe wisten ze welke mensen Joods waren?
Zaten Joodse kinderen op gewone scholen?
Op welke scholen zaten ze?

NA-DENK: Wat vind jij van deze brief?

Op het Joods Lyceum schreef Ab een opstel. De titel was: Mierenschool. In het opstel schreef hij over zijn eerste dag op het Joods Lyceum. Abs schoolschrift met het opstel is bewaard gebleven. Hieronder staat het begin van zijn verhaal. Het volledige verhaal 'Mierenschool' lees je hier.

In Mierenschool neemt Ab de lezer mee naar een schooldag op het Joods Lyceum. Hij vergelijkt de leerlingen en de docenten met mieren. De docenten geeft hij schuilnamen die veel lijken op hun echte naam. Zo noemt hij de rector van het Joods Lyceum, Simon Wijnberg, ‘Bierdal’. 

Abs Mierenschool is eigenlijk een soort fabel: een kort verhaal met sprekende dieren die op bestaande mensen lijken. Opvallend is dat Ab in de klas had gezeten met de schrijver van de Fabeltjeskrant. Ook de personages van de Fabeltjeskrant zijn sprekende dieren die gebaseerd waren op bestaande mensen.

Is het toeval dat twee klasgenoten allebei fabels gingen schrijven? Of waren zij beiden geïnspireerd geraakt door dezelfde persoon? Misschien een docent op hun mulo die zijn leerlingen had verteld over fabels? Een docent Frans misschien, die vertelde over bekende Franse fabelschrijver Jean de la Fontaine?

Zo lijkt dat inderdaad gegaan. Een van Abs klasgenoten van de mulo, Ab König, schreef na de oorlog:

Ab König beschrijft hoe hij met zijn vrienden van school naar huis liep. Eerst door de Kastanjedaal, waar de school lag, dan door de Elzendaal, langs de Bogermanschool en de volkstuinen, daarna over de Dalweg, en vervolgens staken zij de Beukendaal over:

Het roept de vraag wat er van Ab was geworden als hij was blijven leven. Zijn drie klasgenoten zouden "in de kunst terechtkomen: schrijvend, schilderend, musicerend". En Ab? Had Ab schrijver willen worden?

Op het Joods Lyceum kwam Ab in de derde klas hbs. In deze klas zaten 25 leerlingen. Ook twee dagboekschrijfsters: Esther van Vriesland en Carry Ulreich. Hun dagboeken zijn na de oorlog uitgegeven. 

Zowel Carry als Esther noemen Ab in hun dagboek. Carry vond Ab wel leuk. Zij flirtte een beetje met hem:

Esther noemt Ab in haar dagboek drie keer. Zij vond hem een beetje saai. ‘Een soort fat’, noemt ze hem. Wat is een fat? Dat is iemand die er goed uit wil zien, met mooie kleren en netjes gekamde haren. Het Engelse woord voor ‘fat’ is dandy. Het woord paste in die tijd bij schrijvers en dichters. 

Op 12 juni 1942 schreef Esther in haar dagboek dat Ab goed kon tekenen. Op school, tijdens de lunchpauze, tekende hij haar na:

Joden in Nederland mochten steeds minder. Dat begon al snel na het begin van de oorlog. Op 22 oktober 1940 kwam de eerste maatregel tegen Joodse ondernemers. Zij moesten huin bedrijf aanmelden bij de Duitse overheid. Een paar maanden later, op 12 maart 1941, moesten kleine Joodse bedrijven stoppen. Moest Parfumerie Apollo dicht? Nee, want de hoogste baas van Apollo was niet-Joods. Mocht Maurits van Dam voor de parfumerie blijven werken? Ja, voorlopig wel. Maar de hoogste baas van Apollo huurde alvast een niet-Joodse mevrouw in. Als de parfumerie gezuiverd moest worden, kon zij de zaak overnemen (bron). 

Abs broer Simon ging werken als “grossier in parfumerieën”, dus als tussenhandelaar. Hij kocht toiletartikelen bij de groothandel en verkocht ze aan winkels. Hij deed dat onder zijn eigen naam, niet onder de naam Apollo. Tot ook dat niet meer kon.

Ab schreef ook in de schoolkrant van het Joods Lyceum. Begin 1942 was papier schaars geworden. Het papier dat er nog was, was duur. Daarom had het Joods Lyceum één schoolkrant voor iedereen. De schoolkrant werd op school aan de muur gehangen. Het was dus een muurkrant. Twee edities van de muurkrant zijn bewaard gebleven (bron). 

In een van die muurkranten schreef Ab een stukje. Het heette: Lenteboden. In het stukje schreef Ab dat hij was opgestaan “met een geweldige boze bui”. Hij bromde en mopperde op alles en nog wat. Tot hij de deur opende. De zonnestralen maakten hem gelukkig en tevreden. “En toen ik op mijn fiets zat, toen barstte de vreugde in mij los en ik jubelde, floot en zong. En ik voelde in mij nieuwe kracht, nieuwe energie.” 

Ja, misschien was Ab later schrijver geworden. 
Net als zijn neef Dick Houwaart. 
Dick Houwaart overleefde de oorlog. 
Voor Ab was dit zijn laatste lente.

Hoe kan het dat Dick Houwaart de oorlog wel overleefde?

Op 17 juli 1942 werd Ab van Dam uitgenodigd voor het feestje van zijn klasgenootje Sonja de Jongh. Uit Abs klas had zij Ab, Sera Sloves, Leny van Zwanenbergh en Esther van Vriesland gevraagd. Ook Simon, Abs oudere broer, mocht komen, en de oudere zus van Leny. Verder had Sonja Rob Frieser uit de vierde uitgenodigd. Dit alles weten we dankzij het dagboek van Esther (bron).

Zelf kon Esther niet komen. Daardoor zullen we nooit weten of het feestje doorging. Want eerder die week, op dinsdag 14 juli 1942, waren in Amsterdam zevenhonderd Joden opgepakt. De dag daarna, woensdag 15 juli 1942, was het eerste transport vanuit Westerbork naar vernietigingskamp Auschwitz. Weer twee weken later, op 30 juli 1942, was de eerste massadeportatie van Joden vanuit Rotterdam. Op dit transport zaten tweeduizend Rotterdamse Joden. Ook de moeder en broer van Sonja, Abs klasgenootje. 

Misschien had het te maken met zijn fiets. Maurits, Rika, Simon en Ab hadden hun fietsen moeten inleveren, maar hadden dat niet gedaan. Zij hadden hun fietsen verborgen in de fietsenstalling aan de overkant van de straat (bron). Misschien had iemand dat gezien en de politie gebeld.

Maurits zat een half jaar gevangen in het Huis van Bewaring in Rotterdam, op de Noordsingel. Toen werd hij gedeporteerd naar Westerbork. Dat was op 11 december 1942.

Vanaf dat moment moesten Ab, Simon en moeder Rika voor zichzelf zorgen. Hoe deden ze dat? Met hulp van hun tante Helena. Helena Houwaart-Pronkhorst had in 1941 gelogen tegen de Duitsers (bron). Ze had gezegd dat ze maar twee Joodse grootouders had, niet vier. Daarom hoefde ze geen gele ster te dragen. Ook kreeg ze geen ‘J’ in haar persoonsbewijs. Hierdoor kon tante Helene nog vrij rondreizen. Ze bracht distributiebonnen naar familieleden in Rotterdam, Amsterdam en Den Haag. Helena's zoon, Abs neef Dick Houwaart, ging vaak met zijn moeder mee. Zo maakte hij de laatste maanden van Ab van dichtbij mee.

Toch ging het leven door. Zo goed en kwaad als het ging.

Ab kwam in de hoofdleiding van een soort vakantieschool voor Joodse kinderen, de Buitenschoolsche Jeugdzorg. Jongeren als Ab speelden daar spelletjes met de kinderen. Zo probeerden ze hen af te leiden van wat er gebeurde in de grotemensenwereld. Waarschijnlijk verdiende Ab hier een zakcentje mee. Dat kon het gezin goed gebruiken.

In Rotterdam zat het bureau voor Buitenschoolsche Jeugdzorg op het adres Lumeystraat 3b in Blijdorp (bron). Hier woonde Abs schoolgenootje Jeanne Goudsmid. Jeanne had op het Joods Lyceum twee klassen hoger gzeten dan Ab. In juli 1942 had ze haar eindexamen gehaald. 

Ab, Simon en Rika werden gearresteerd op 28 januari 1943. Waarom werden zij gearresteerd? Dat staat op hun arrestatiekaarten: omdat zij niet ‘geëvacueerd’ wilden worden. 'Evacuatie' betekende deportatie naar ‘het oosten’. Het oosten was ‘Polen’ en uit Polen kwam niemand terug. 

Door wie werden Ab, Simon en Rika gearresteerd? Door Rotterdamse politieagenten van Groep Tien, of ‘Groep X’. Deze politiemannen maakten jacht op ondergedoken Joden. Het kan betekenen dat Ab, Simon en Rika waren ondergedoken. Het kan ook betekenen dat zij zijn verraden.

Ab, Simon en Rika werden twee weken vastgezet in het Huis van Bewaring aan de Noordsingel. Op 13 februari 1943 werden ze gedeporteerd naar Westerbork. Vader Maurits zat daar toen al. Misschien hebben ze hem daar nog gezien.

Twee weken nadat Ab, Simon en Rika aankwamen in Westerbork, werden zij gedeporteerd. Op 2 maart 1943. Het was het eerste transport naar vernietigingskamp Sobibor. 

In de trein zaten 1105 Joden. Het was een gewone passagierstrein. 
De trein reed drie dagen naar het oosten.

Bij aankomst werden Ab, Simon en Rika meteen vermoord. 

Weer twee weken later, op 17 maart 1943, werd ook Maurits van Dam op transport gezet naar Sobibor.

Abs naam staat op Digitaal Joods Monument. Ook heeft Ab een steentje in het Nationaal Holocaust Monument in Amsterdam.

Voor 12-15 jaar

Voor 15-18 jaar

Voor volwassenen