Daar zitten ze, de leerlingen over wie Carry en Esther schreven in hun dagboeken. Stil kijken ze in de camera. Sommigen glimlachen vriendelijk, maar de meeste kinderen kijken ernstig. Het is begin 1942. De leerlingen weten nog niet wat hen te wachten staat.
De klassenfoto van klas 3 is bewaard gebleven dankzij Simon Hornman. Hij zit op de voorste rij met zijn armen over elkaar. Simon overleefde de oorlog. Net als vijf andere leerlingen van deze klas: Rita Bosman, Carry Ulreich, Hans Eyl en Sam Bosman. Alle anderen zijn vermoord of gestorven door dwangarbeid.
Eigenlijk wil je van iedereen op de foto weten wie het is. Je wilt dat het geen anonieme gezichten meer zijn, maar mensen met een naam en een verhaal. Je wilt weten wat er met hen gebeurd is. Dat lees je op deze website. De klassenfoto van de klas van Carry en Esther was het begin van het project Het Vergeten Lyceum.
Hoe weten we dat de foto begin 1942 is gemaakt?
Waarom is de klassenfoto mogelijk gemaakt door Joseph Hachgenberg?
Ik kreeg voor de verandering weer een standje, omdat ik naast Carry was gaan zitten, want Sera was er niet.
Esther van Vriesland, leerling (bron).
Toen ik op school kwam, zat Gans er al, zoals elke morgen.
Esther van Vriesland, leerling (bron).
Naast me zit Clara Haagman, 17 jaar, (heel) aardig, ook zioniste. Achter me Bernard Maarssen (heel geschikt) en Ab Spanjar (zoon van Franse leraar, beetje saai).
Carry Ulreich, leerling (bron).
Op de klassenfoto staan 24 leerlingen en één docent. Van drie leerlingen is alleen een pluk haar, een voorhoofd of alleen de helft van het gezicht te zien. Toch is het gelukt om van 19 kinderen op de foto de naam te vinden. Dat duurde bijna vijf jaar.
Hoe weten we de namen bij de gezichten?
1 Helena van Zwanenbergh – 2 Hans Nico Rippe – 3 Simon Maurits Hornman – 4 Victor Emanuel van Vriesland – 6 Samuel Bosman – 7 Coenraad Gans – 8 Rita Clara Bosman – docent James Brandel - 10 Esther van Vriesland – 11 Caroline Ulreich – 12 Clara Haagman – 13 Alfred Huisman – 14 onbekend – 15 onbekend – 16 Sonja de Jongh – 17 onbekend – 18 Abraham van Dam – 19 Jacob Elias van Creveld – 20 Hans Richard Eyl – 21 Bernard Maarssen – 22 onbekend – 23 onbekend – 24 Joseph Olman – 25 Abraham Swaluw.
Is dit Abraham Spanjar? Ab Spanjar zat in deze klas, maar we hebben hem nog niet gevonden op de klassenfoto. Het kan zijn dat hij ziek was op de dag van de foto. Of is hij nummer 23? Want Carry Ulreich (nummer 11) schreef in haar dagboek: "Achter me [zitten] Bernard Maarssen (heel geschikt) en Ab Spanjar (zoon van Franse leraar, beetje saai)." Bernard Maarssen staat op de foto inderdaad achter Carry (nummer 21). Naast hem staat deze onbekende jongen (nummer 23). Ab Spanjar? Ab Spanjar kwam van de Van Oldenbarneveltschool. Daarna ging hij naar de HBS aan de 's-Gravendijkwal. Misschien vinden we van deze scholen een klassenfoto waarop een jongen op staat die sprekend lijkt op deze jongen.
Carry Ulreich, ’s Nachts droom ik van vrede, Oorlogsdagboek 1941-1945 (2016), p.16 (1941, 17 december).
Of is dit Joseph Parser? Zat Joop Parser in de klas naast Joop Olman, omdat ze elkaar kenden van het Libanon Lyceum? En zijn Joop Parser en Joop Olman voor de foto naar achteren gelopen? Met andere woorden: staat Joop Parser op de foto achteraan naast Joop Olman (nummer 24?) Is Joop Parser dus nummer 23?
Is dit Meijer Koopman? Het is niet helemaal zeker dat Meijer Koopman in deze klas zat. Maar het is wel waarschijnlijk. Van Meijer Koopman zijn twee andere foto's bekend: een peuterfoto en een klassenfoto van de lagere school. Deze jongen lijkt op de Meijer van de lagere school. Maar op de lagereschoolfoto draagt Meijer een bril. Heeft Meijer zijn bril afgedaan voor deze klassenfoto? Of is dit een andere jongen?
Of is dit misschien Mozes Eliazer Nathans? Carry Ulreich noemt in haar dagboek een 'Maxje Nathans'. De redactie van Het Vergeten Lyceum zocht uit dat deze Max Nathans alleen Mozes Eliazer Nathans geweest kan zijn. Max was waarschijnlijk niet groot. Anders had Carry hem niet 'Maxje' genoemd. Dit lijkt een kleinere jongen. Maar het is niet eens zeker dat Max in deze klas zat.
Carry Ulreich, ’s Nachts droom ik van vrede, Oorlogsdagboek 1941-1945 (2016), p.34.
De redactie van Het Vergeten Lyceum tast nog volledig in het duister over deze leerling. Abraham Spanjar? Joseph Parser? Herman Koster? René de Jong? Simon van Buren? Nathan Manassen? Mozes Eliazer Nathans?
Wie is deze halve leerling? Rechts op de klassenfoto is dit halve gezicht te zien. We zien vriendelijke ogen, een lang gezicht, een lage haarinplant en dikke wenkbrauwen in kenmerkende vorm. Ooit hoopt de redactie van Het Vergeten Lyceum een schoolfoto te vinden van een hbs in Rotterdam waarop deze jongen te zien is. Dat zal aanknopingspunten bieden om verder te speuren.
In de derde klas van het Joods Lyceum zaten waarschijnlijk 32 leerlingen. Van hen deden 27 leerlingen hbs en 5 leerlingen gymnasium.
Niveau hbs
Niveau hbs of gymnasium
Niveau gymnasium
Betty Jacoba van Klaveren (Betty) – kwam van Rotterdams Lyceum – lagere school nog onbekend
Rita Clara Bosman (Rita) – kwam van Erasmiaans Gymnasium – lagere school Van Oldenbarneveltschool
Samuel Bosman (Sam) – kwam van Erasmiaans Gymnasium – lagere school Van Oldenbarneveltschool
Deze leerlingen zaten met zekerheid op het Joods Lyceum, maar het is nog niet zeker of zij in de derde klas zaten.
Niveau hbs
Niveau gymnasium
Hoe weten we dat deze kinderen waarschijnlijk in klas 3 zaten?
In haar dagboek geeft Esther van Vriesland een inkijkje in de derde klas hbs van het Joods Lyceum. Ze schrijft over haar docenten, haar klasgenoten, repetities en schriftelijke overhoringen. Soms kunnen we bijna met haar meekijken. Zoals wanneer zij voor straf voor in de klas moet komen zitten, “voor Gans”, of wanneer haar broer de klas in komt omdat hij zijn etui was vergeten. Esther beschrijft hoe zij met Sera de slappe lach krijgt, hoe Sera en zij aan het eind van het schooljaar optrekken met Joop Olman en Coenraad Gans, maar ook haar diepe wanhoop over haar vele onvoldoendes. Elke leerling van de derde klas zal dit schooljaar anders hebben beleefd, maar toch geeft het dagboek van Esther een goede indruk.
Net ben ik aangekomen en omdat ik het eerste uur vrij heb, zit ik bij de 3e klasse van het gymnasium, die wiskundeles heeft van Brandel.
Esther van Vriesland, leerling (bron).
We stonden tussen de middag wat te praten, Joop Olman, Gans, Sera en ik. En hoe het kwam, weet ik niet, maar ze plaagde me met Gans en toen bloosde ik! Heel de middag heb ik plagerijen moeten verduren en flauwe briefjes! Ik ga mijn Frans vast doen, dag!
Esther van Vriesland, leerling (bron).
Het eerste uur hadden we geschiedenis. Hij was aan het voorlezen. Waarover weet ik niet, want het was zo saai! Ik vroeg wat aan Sera van de Franse les en toen bulderde hij: 'ga er maar uit!'
Esther van Vriesland, leerling (bron).
We hebben van gym theorie gehad. Ieder om de beurt moesten we voor de klas gaan staan en dan werd er gezegd, wat er aan je mankeerde. Mijn nek moest meer naar achteren (!), meer niet.
Esther van Vriesland, leerling (bron).
We hebben eergisteren zo gelachen, ook onder Van Praag. Simon van Buren had een gedicht: ‘ik ben van de buiten’. We lagen slap van het lachen. Hij deed het zo idioot. Overal de klemtoon waar het niet moest zijn. Zo: ‘ik bén van de buiten, ik bén van den bóer’, zo vlug en allemaal in datzelfde ritme, dat zelfs Van Praag te schudden zat. Sera zat hardop te snikken. Toen ik Van Praag zag lachen, liet ik me voorover op de bank vallen en heb daar liggen schokken!
Esther van Vriesland, leerling (bron).
Jé, wat was het gisteren koud op school. Allemaal hadden we onze jassen aan.
Esther van Vriesland, leerling (bron).
We hebben voor volgende week een opstel opgehad. Ik doe het denk ik over de oorlog. Ik zal wel wat verzinnen. Ik vind het fijn.
Esther van Vriesland, leerling (bron).
In mei 1942 moesten de leerlingen van derde klas dus een opstel schrijven. Esther schreef haar opstel "over de oorlog". Hebben haar klasgenoten ook over de oorlog geschreven? Wat zal er in al die opstellen hebben gestaan?
Eén opstel is bewaard gebleven: 'Mierenschool' van Ab van Dam.
Reacties
Er zijn nog geen reacties.