Lancering Het Vergeten Lyceum
Tijdens de Holocaust-educatiemaand
Na vijf jaar onderzoek, plannen maken en fondsenwerven vond op 20 januari 2026 de lancering plaats van Het Vergeten Lyceum. Het werd een waardige bijeenkomst met indrukwekkende sprekers.
De lancering vond plaats in de Leopoldzaal van het Erasmiaans Gymnasium, in aanwezigheid van familieleden van oud-leerlingen van het Joods Lyceum, WO2-onderzoekers, vrijwilligers, docenten en andere betrokkenen. Onder de familieleden waren verre verwanten die elkaar lang niet hadden gezien of elkaar zelfs niet eerder hadden ontmoet.
Dagvoorzitter Trix van Bennekom, auteur van Halte Hausdorff over de Joods-Rotterdamse huisarts David Hausdorff, leidde het programma in. Daarna sprak Chris van den Berg, rector van het Erasmiaans Gymnasium, een welkomstwoord uit, waarbij hij inging op de diepere betekenis van het woord 'vergeten':
Het woord 'vergeten' kent vele betekenissen en schakeringen. Daarom wil ik kort stilstaan bij een gedachte van cultuurwetenschapper Aleida Assmann. Zij beschrijft dat vergeten, net als herinneren, een essentieel onderdeel is van hoe mensen en samenlevingen functioneren. Vergeten is niet enkel een tekort van het geheugen; het kan ook een voorwaarde zijn voor leven, voor verandering, en voor het mogelijk maken van nieuwe herinneringen. Assmann zegt het kernachtig:
“Niet herinneren, maar vergeten is de standaardmodus van mensen en samenlevingen.”
Met deze woorden benadrukt zij dat herinneren nooit vanzelf gaat. Het is een keuze. Herinneren is het bewust opnemen van datgene wat dreigt te verdwijnen in de voortgaande tijd. Waar vergeten zich vaak stil, bijna vanzelf, soms zelfs op pijnlijke wijze voltrekt, vraagt herinneren om zorg, om inspanning, en om een gemeenschap die samen bepaalt wat blijvend van waarde is.
Citaat uit het welkomstwoord van Chris van den Berg, rector Erasmiaans Gymnasium.
Lezing Theo Kemperman
Carry Ulreich, een van de leerlingen van het Joods Lyceum, was aanwezig bij het eerste transport vanuit Loods 24. Ze had een baantje bij de Joodse Raad en moest helpen. In haar dagboek beschreef zij wat zich in de loods had afgespeeld. Theo Kemperman las het fragment voor waarin zij afscheid nam van schoolgenoten van het Joods Lyceum: Max Hachgenberg, Clara Haagman, Claar Slager en Joop Slagter. Clara, Claar en Joop waren leerlingen van het Erasmiaans Gymnasium geweest. Hun voetstappen liggen in het schoolgebouw waar de lancering plaatsvond.
Theo benadrukte het belang van goed Holocaustonderwijs, en legde daarbij nadrukkelijk het verband met het heden:
Effectief Holocaustonderwijs draait om persoonlijke verhalen, is menselijk, historisch zo precies mogelijk, veilig en reflectief. Met als impliciete pedagogische boodschap dat je niet zegt: “Dit mag nooit meer gebeuren”, want dat is veel te abstract en hoor je toch al altijd en overal, maar leerlingen laat ervaren: “Dit gebeurde door mensen, in systemen, met ideeën die ook vandaag herkenbaar zijn.”
En hier kan ik niet voorkomen dat de zojuist genoemde institutionalisering en bureaucratisering van uitsluiting mij voor het geestesoog komt bij wat er op heel veel plekken in de wereld gebeurt. Het meest recent en zeer bedreigend op dit moment bijvoorbeeld in zekere, meestal democratisch stemmende grote steden in Amerika waar tot de tanden bewapende, onder politiek gelijkstemmenden gerecruteerde vreemdelingenpolitie huis aan huis bezoeken aflegt en bewoners onder druk zet om buurtbewoners verraden.
Er zijn zo vreselijk veel meer redenen om initiatieven als het Vergeten Lyceum te omarmen en in te zetten. Uitsluiting, het bevorderen van ongelijkheid, marginaliseren, demoniseren, het is aan de orde van de dag en het overkomt ons allemaal. Alleen onze taal al, zit vol met begrippen en zegswijzen die dat katalyseren. Het is zelfs een expliciet doel van sommige politieke partijen hoewel ze dat zullen ontkennen. En het is ook geen geheim dat deze partijen inmiddels macht ruiken omdat ze geen gebrek aan electoraat hebben. Als je om je heen kijkt, in Nederland, Europa en de rest van de wereld zou je er moedeloos van worden.
Het is natuurlijk niet mijn bedoeling om uw middag te vernachelen door te benadrukken wat u al lang wist of zelfs ervaren heeft. Ik daag u uit straks mee te gaan naar het Vergeten Lyceum. Het fundament van Het Vergeten Lyceum is zeer robuust, over werkelijk alle aspecten daarvan is goed nagedacht en de hele opzet van het museaal-educatieve project is zo doorwrocht dat het grote indruk zal maken op de gebruikers en op hen een blijvende impact zal hebben.
Citaat uit de lezing van Theo Kemperman, voorzitter Stichting Loods 24.
Lezing Anne Schram
De tweede lezing was van de initiatiefnemer en coördinator van het project, Anne Schram Ouweneel. Zij vertelde de geschiedenis van Joods Lyceum Rotterdam aan de hand van twee oud-leerlingen: Ab van Dam (Rotterdam, 1924 – Sobibor, 1943), schrijver van het allegorische opstel Mierenschool, en Sera Sloves (Rotterdam, 1925 – Sobibor, 1943), telg uit twee grote Rotterdamse families die vrijwel volledig werden vernietigd.
Anne nam het publiek mee naar de klassenfoto van Simon Hornman – de klas van de dagboekschrijfsters Carry Ulreich en Esther van Vriesland. Zij liet zien hoe zij met behulp van dagboekaantekeningen, genealogisch onderzoek en gezichtsherkenningssoftware Ab van Dam, Sera Sloves, Bernard Maarssen en anderen identificeerde op de klassenfoto. Trix van Bennekom zei na haar presentatie: "Anne schreef me gisteren: 'Deze kinderen zijn bijna familie van me geworden. Ik weet zo veel over ze. Van welke scholen ze kwamen. Waar ze woonden. Met wie ze bevriend waren. Soms op wie ze verliefd waren. En de omstandigheden van hun deportatie of onderduik.'"
Na de onthulling van de website werden voor het eerst in de geschiedenis de namen voorgelezen van de nu bekende leerlingen van het Joods Lyceum. Zowel de namen van de leerlingen die stierven als van de leerlingen die terugkeerden. "Omdat zij allen slachtoffer waren," lichtte Trix van Bennekom toe.
Bariton Ken Gould sloot de middag af met een aangrijpende vertolking van Eli, Eli.
Erasmiaans Gymnasium
De lancering vond plaats op het Erasmiaans Gymnasium. Een logische keuze, omdat Het Vergeten Lyceum voortkomt uit het educatieve project Erasmiaanse Namen, een meerjarig educatief project waarbij leerlingen van het Erasmiaans Gymnasium zelf historisch onderzoek kunnen doen naar de oorlogsslachtoffers van hun eigen school. Tijdens de allereerste lichting van Erasmiaanse Namen, in 2020, stimuleerde Anne Schram Ouweneel, zelf Erasmiaan, een van de leerlingen, Ties Hoogeveen, om onderzoek te doen naar het Joods Lyceum. Toen Ties’ profielwerkstuk af was, ging Anne door waar hij was gestopt.
Maar er zijn nog minstens twee andere goede redenen. Ten minste 24 leerlingen van het Erasmiaans gingen naar het Joods Lyceum. Bijna de helft van de docenten van het Joods Lyceum was oud-docent of oud-leerling van het Erasmiaans. En het was schoolhistoricus Niek van der Blom, van 1951 tot in 1981 docent klassieke talen op het Erasmiaans, die in zijn Grepen uit de geschiedenis van het Erasmiaans Gymnasium (1978) de hoop uitsprak dat iemand het Joods Lyceum nog eens goed zou onderzoeken. “Misschien is het weinige dat ik hier doorgeef aanleiding tot het vinden van meer,” schreef hij.
Ontwikkeling
De vernuftige website van Het Vergeten Lyceum is ontwikkeld door Driebit, digitaal bureau voor websites, kennisdeelplatformen en collectieontsluiting. Het prachtige, functionele grafisch design is van Kirsten Fabels i.s.m. Driebit. Het logo is van Anton Fouquet en Annelie Fouquet van Xenthim, naar een concept van Anne Schram Ouweneel.
Grote dank aan iedereen die heeft geholpen. In de eerste plaats de nabestaanden en verwanten van leerlingen van het Joods Lyceum, voor hun vertrouwen en de informatie die zij deelden. Vervolgens de vele WO2-onderzoekers die informatie deelden, van professionals tot onderzoekers van lokale historische verenigingen, sportverenigingen, scholen en andere lokale initiatieven.
Ten slotte dank aan de gastsprekers en aan de vaste vrijwilligers. Een van hen is Loes Wijnbergen, die het project al vanaf het begin steunt in raad en daad; van archiefbezoek en het transcriberen van historische teksten tot het leggen van contacten met nabestaanden en de organisatie van de lancering.
De website Het Vergeten Lyceum wordt de komende jaren aangevuld met nieuwe verhalen, lesmateriaal en meer interactieve functies.
Foto's: Petja Buitendijk, Pressure Line.
Reacties
Er zijn nog geen reacties.