Pilotles op Zuider Gymnasium

Ab van Dam van de Groene Hilledijk

In maart 2025 hoorden alle derdeklassers van het Zuider Gymnasium het verhaal van Ab van Dam, een Joodse jongen uit de eigen straat. De les werd gegeven door de eigen docent geschiedenis, als onderdeel van het reguliere lesprogramma over de Tweede Wereldoorlog.

Het Zuider Gymnasium was een van de scholen die al vroeg interesse hadden in het project Het Vergeten Lyceum. Als dank ontving de school een les op maat, speciaal ontwikkeld voor het Zuider Gymnasium. In overleg met de docent is gekozen voor een voorleesverhaal met bijbehorende PowerPoint-presentatie, waarbij de leerlingen zelf historische vragen moesten formuleren.

De les ging over Ab van Dam, een leerling van het Joods Lyceum. Ab woonde op minder dan een kilometer afstand van het Zuider Gymnasium, aan het andere eind van de Groene Hilledijk.

"De meeste indruk maakte het feit dat dit in de buurt van school gebeurde."

"Het verbaasde me dat Ab op op de Groene Hilledijk woonde. Het komt allemaal best dichtbij."

"Wat ik heb ontdekt is dat in de stad waar wij nu zijn (gewoon bij onze school) zijn er veel dingen gebeurd."

"De meeste indruk maakte dat alles eigenlijk zo dichtbij was. Hier gewoon op de Groene Hilledijk."

"De meeste indruk maakte dat Ab van Dam hier op de Groene Hilledijk woonde."

"De meeste indruk maakte het besef dat onschuldige mensen hier uit de buurt zo zijn omgekomen."

"Eerst wisten wij überhaupt niks over deze jongen, we hadden nog nooit over hem gehoord! Dit was een interessante les… :-)"

Aan het eind van de pilotles werd de leerlingen gevraagd om in eigen woorden drie zinnen af te maken en deze zinnen op gele sticky's te schrijven. Bij vertrek plakten zij de sticky's op de deur. De drie zinnen die zij moesten afmaken, waren: De meeste indruk maakte…; Het verraste me...; Ik heb ontdekt.

De snippers van Abs leven liggen verspreid over diverse archieven en (dag)boeken. Zo ligt Abs schoolschrift, met zijn opstel ‘Mierenschool’ over het Joods Lyceum, in Joods Museum Amsterdam. Abs stukje 'Lenteboden', uit de muurkant van het Joods Lyceum, ligt verborgen in het archief van de Nederlandse Israelitische Gemeente Rotterdam. Meer over Abs ouderlijk gezin is te vinden in het boek Verduisterde bevrijding van Abs neef Dick Houwaart, de bekende publicist. Ook wordt Ab genoemd in de dagboeken van Esther van Vriesland en Carry Ulreich, bij wie hij op het Joods Lyceum in de klas zat. Ten slotte heeft de redactie Ab herkend op twee klassenfoto's.

Hoe breng je historische sensatie over? Hoe laat je leerlingen zelfontdekkend te werk gaan aan de hand van primaire bronnen als je één lesuur hebt? Hoe creëer je empathie met een jongen die meer dan tachtig jaar geleden leefde? En hoe meet je achteraf of je doelstellingen behaald zijn?

Dit is het verhaal van Ab van Dam.

Het is een waargebeurd verhaal over een jongen die vlak bij onze school woonde, op de Groene Hilledijk.

Ab van Dam werd geboren in 1924. Aan het begin van de oorlog was hij vijftien jaar.

Zo begon het voorleesverhaal over Ab van Dam.

De verwachting was dat het verhaal van Ab de geschiedenis dichterbij zou brengen. Dat gebeurde. Wat de oorlog ook dichtbij bracht, was het verhaal van het bezoek van Göring aan het toenmalige Zuiderziekenhuis, in mei 1940, kort na de capitulatie. De leerlingen zaten op het puntje van hun stoel, want dit verhaal ging over hun gebouw, hun school. Vooral het beeldmateriaal maakte indruk, en de anekdote dat Göring had vastgezeten in de lift.

Tijdens de les hadden de leerlingen de mogelijkheid om vragen te stellen aan de docent. De docent beantwoordde de vragen vanuit zijn eigen expertise en kon zo zijn eigen accenten leggen. De feedback van de leerlingen aan het eind van de les gaf aan dat er ook echt iets geleerd was:

"Ik weet nu wat de Wannsee is (beetje)."

"Wat ik heb ontdekt is dat de Nazi's joden probeerde te overtuigen om vrijwillig te emigreren."

"Het verraste me dat de agenten vol meededen."

"Wat ik ontdekt heb: dat vrijwel iedereen in het verhaal dood gaat."

"Het verraste mij dat zo weinig mensen overleefden."

"Het verraste me dat de Duitsers nog deden alsof het kamp een fijn iets was tot op het allerlaatste moment."

"Het verraste me dat de Duitsers het vernietigen van joden zo doordacht hadden."

"Het maakt de meeste indruk dat het kamp zo gemaakt was om zoveel mogelijk mensen te vernietigen."

"Wat de meeste indruk maakt is hoe goed de nazi's alles geplanned hadden bij de concentratiekampen. Het zag er niet eens uit als zo'n kamp."

"Het verraste me dat… Hoe ze zo goed de mensen hebben gemanipuleerd. En de manier hoe ze alles hadden geregeld."

"Ik weet nu hoe het was om te leven als een Jood in de Tweede Wereldoorlog."

"Wat het meeste indruk maakte is dat Joodse kinderen apart onderwijs moesten volgen."

"Wat ik heb ontdekt: hoe het voor onschuldige Joodse kinderen was in de oorlog."

"Meeste indruk was dat overlevenden hun verhaal durven te vertellen ondanks de trauma."

Voor de editie van 2026 wordt de les iets aangepast. Er komen meer interactieve momenten waarbij leerlingen vooráf vragen formuleren over Ab van Dam. Ook zal het verhaal meer worden verteld vanuit de primaire bronnen, waarbij de leerlingen deze zelf analyseren en bevragen.

Ook het oorlogsverhaal van het Zuiderziekenhuis wordt uitgebreid, want er dook een nieuwe bron op. Zuster Policarpa, die verpleegster was in het Sint Franciscusgasthuis, schreef dat het Zuiderziekenhuis al meteen op 10 mei 1940 werd gevorderd door de Duitsers. De portier van het ziekenhuis, die niet meteen de sleutels wilde geven, werd doodgeschoten. Uit een andere bron blijkt dat er tijdens de oorlogsdagen een massagraf is geweest naast het Zuiderziekenhuis. Links voor dode Duitsers, rechts voor dode Nederlanders. De bron, een gereformeerde predikant, gaf een macaber verslag van wat hij aantrof in het gebouw.

Niets brengt de oorlog zo dichtbij als de eigen stad en de eigen leeftijdsgenoten.

Ik heb drie derde klassen met wie ik de Tweede Wereldoorlog heb behandeld. Van de theorie waren de leerlingen al behoorlijk op de hoogte, maar omdat een praktijkverhaal de stof veel dichterbij kan brengen, heb ik graag ingestemd met het verzoek van Stichting Sanderling om het verhaal van Ab van Dam (die van Joodse afkomst was en om die reden tijdens de bezetting door de nazi's is vermoord) in de klas voor te lezen. Dit verhaal bracht de stof letterlijk dichtbij, omdat ons schoolgebouw (toen nog Zuiderziekenhuis) en het woonadres van Ab van Dam (Groene Hilledijk) een rol speelden in het verhaal.

De bedoeling was dat de leerlingen zouden luisteren naar het verhaal en vervolgens een aantal vragen zouden opschrijven die al luisterende bij hen opkwamen. Ten slotte zouden zij op post it-papiertjes opschrijven wat zij nog niet wisten en wat de meeste indruk op hen maakte.

De leerlingen luisterden met grote interesse. Ze schreven geen vragen op en ook het elkaar bevragen kwam niet echt van de grond. Toch kan ik in alle klassen spreken van een zeer positieve ervaring met deze les, omdat de leerlingen oprecht geïnteresseerd waren en wel veel vragen voor mij hadden.

Toen ik de gele briefjes las, viel me vooral op dat leerlingen vooral onder de indruk waren van de geraffineerde manier waarop de nazi's de Holocaust hebben opgezet. Dat Göring ons schoolgebouw (toen nog Zuiderziekenhuis) heeft bezocht en vastzat in de lift maakte blijkbaar ook veel indruk (vooral de foto van Göring voor het gebouw die net zo goed 'vanmorgen' had kunnen zijn genomen). Het tragische lot van Ab van Dam kwam natuurlijk wel binnen, maar zijn ambities om schrijver te worden zei de leerlingen blijkbaar minder.

Al met al was het een zeer succesvolle les. Volgend jaar wil ik hem zeker nog een keer afnemen!

Vincent van Schoonhoven, docent geschiedenis Zuider Gymnasium (2025).

Reactie?

Reacties

Er zijn nog geen reacties.