Zeven nieuwe leerlingen

Alfred Huisman – Sal Stad – Leo Stad – Anneke Tels – Mirjam Davids – René de Jong – Suus van Zwanenbergh

Van het Joods Lyceum Rotterdam is geen leerlingenadministratie bewaard gebleven. Om de namen van de leerlingen te achterhalen, is de redactie van Het Vergeten Lyceum afhankelijk van dagboeken, getuigenverslagen, schoolarchieven en nabestaanden. Hoe gaat dat in zijn werk?

151 leerlingen in eerste schooljaar | 109 namen bekend

Bij de opening had het Joods Lyceum 145 leerlingen (bron). In de maanden daarna kwamen er nog drie leerlingen bij, zodat de school op 31 december 1941 148 leerlingen telde, 93 jongens en 55 meisjes (bron). In maart 1942 was het leerlingenaantal opgelopen tot 150 (bron). In juni 1942 kreeg nog iemand toestemming om als toehoorster de lessen scheikunde en natuurkunde bij te wonen.

 

Zo komt het totale aantal leerlingen in schooljaar 1941-1942 op ten minste 151. Dat is exclusief de eersteklassers die waren toegelaten voor het tweede schooljaar van het Joods Lyceum, 1942-1943. In september 1942 begonnen 20 leerlingen in de nieuwe eerste klas (bron). Onder hen kunnen ook zittenblijvers zijn geweest. In totaal hebben dus zo’n 170 leerlingen ooit les gehad op het Joods Lyceum Rotterdam.

 

Op dit moment zijn de namen achterhaald van 109 leerlingen van het Joods Lyceum. Zeven van die namen zijn het afgelopen half jaar gevonden. Achter elk van deze namen schuilt een zoektocht. Een zoektocht kan beginnen met een foto van een onbekende (Alfred Huisman), een ooggetuigenverslag (Sal Stad en Leo Stad), contact met nabestaanden (Anneke Tels), memoires (Anneke Tels noemde in haar herinneringen Mirjam Davids), een dagboektekst (René de Jong) of met een notitie in het schoolarchief van een andere school (Suus van Zwanenbergh). De zeven recente vondsten laten zien hoe verschillend de weg naar een naam kan zijn. Onderzoeker Anne Schram Ouweneel vertelt.

 

Alfred Huisman

In Stadsarchief Rotterdam ligt het archief van het Rotterdams Lyceum, een school die nu niet meer bestaat. Het schoolarchief is nog niet geïnventariseerd. In april 2026 kreeg ik speciale toestemming om in de Studiezaal van het Stadsarchief twee panoramafoto’s uit dit archief te bekijken. De foto’s komen uit de periode 1937-1941. Op de jongste panoramafoto herkende ik meteen een paar leerlingen van het Joods Lyceum: Eugenie Nicolette Bril (Nike), Jenny Louise van Dantzig (Jenny) en Ernst Maurits Cohen (Ernst). 

 

Panoramafoto Rotterdams Lyceum, vermoedelijk schooljaar 1940-1941 - NL-RtSA_14451a_539_0002 - XXXS
Panoramafoto van alle leerlingen en docenten van het Rotterdams Lyceum. De foto is gemaakt in schooljaar 1939-1940 of 1940-1941. Foto: Stadsarchief Rotterdam, toegang 1451.

 

De panoramafoto (hierboven sterk verkleind) leverde ook iets anders op: een jongen die sprekend lijkt op een onbekende leerling van het Joods Lyceum. Hieronder links een onbekende jongen op de klassenfoto van klas 3 hbs van het Joods Lyceum. Rechts een onbekende jongen op de panoramafoto van het Rotterdams Lyceum. Een AI-programma bevestigt wat het blote oog ook al ziet: dat het dezelfde jongen is.

 

Foto's Alfred Huisman - uitsnedes van klassenfoto Joods Lyceum en panoramafoto SAR 1451
Links een onbekende jongen op de klassenfoto van klas 3 van het Joods Lyceum (1942). Rechts een onbekende jongen op de panoramafoto van het Rotterdams Lyceum (ca. 1939-1941).

 

De vraag was: wie is deze jongen? Tot dusverre dacht ik dat de jongen links wel eens Simon van Buren zou kunnen zijn. Dat heeft te maken met zijn zitplaats in de klas. Esther van Vriesland schreef in haar dagboek dat Simon van Buren naast haar zat met een looppad ertussen (citaat en bron). Op de klassenfoto van klas 3 lijkt de linkerjongen inderdaad op die plaats te zitten. Maar zou Simon van Buren, die in Hillegersberg woonde, op het Rotterdams Lyceum in Delfshaven hebben gezeten? Onwaarschijnlijk.

 

Johan Knoester, oud-docent geschiedenis van het Rotterdams Lyceum, deed eind jaren negentig samen met zijn leerlingen onderzoek naar de oorlogsslachtoffers van zijn school. Hij deelde zijn archief met mij. Volgens de opgave uit 1941 van de toenmalige rector zaten bij de leerlingen die het Rotterdams Lyceum moesten verlaten drie Joodse leerlingen die bevorderd waren naar klas 3 hbs. Die leerlingen waren, volgens de leerling-onderzoekers van het Rotterdams Lyceum, Jacob Elias van Creveld (Jaap), Hans Richard Eyl (Hans) en Ernst Wallach. Maar Ernst Wallach had het kustgebied als Joodse vluchteling al in september 1940 moeten verlaten. Er ontbrak dus een naam van een derdeklasser. Ik wist niet wie er ontbrak, maar wel hoe hij eruitzag: het moest de jongen van de panoramafoto zijn. Want de andere twee derdeklassers van het Rotterdams Lyceum – Jaap van Creveld en Hans Eyl – staan op een andere plaats op de klassenfoto van klas 3 van het Joods Lyceum; zij zijn herkend door familieleden.

 

Wie is dan die onbekende Joodse leerling van het Rotterdams Lyceum? Gelukkig maakte ik in 2024, tijdens een bezoek met Johan Knoester aan Stadsarchief Rotterdam, foto’s van de leerlingenlijsten van het Rotterdams Lyceum uit schooljaar 1940-1941. De nomen nescio zal in dat schooljaar hetzij in klas 2 hebben gezeten (en was dan aan het eind van het schooljaar bevorderd naar klas 3), hetzij in klas 3 (en was dan dat jaar blijven zitten). In de leerlingenlijsten zag ik op het eerste gezicht, afgaande op de namen, maar één jongen die in aanmerking kwam: Alfred Huisman, geboren in Rotterdam op 16 januari 1927. Enkele muisklikken op internet wezen uit dat Alfred Huisman inderdaad Joods was, dat hij de oorlog overleefde in de onderduik en dat hij zelfs op latere leeftijd sprekend leek op de jongen op de twee foto’s. Een familielid bevestigde dat de onbekende jongen Alfred Huisman was.

 

Lees over Alfred Huisman.

 

Salomon Stad

De ooggetuigenverslagen van de USC Shoah Foundation zijn een onuitputtelijke bron van informatie. In de video-interviews vertellen overlevenden en andere getuigen over hun persoonlijke ervaringen. De collectie is doorzoekbaar op verschillende trefwoorden en kenmerken, waardoor bijvoorbeeld gericht kan worden gezocht naar mensen die tussen 1922 en 1930 zijn geboren en in Rotterdam woonden.

 

Een van die ooggetuigen is Sal Stad. Zijn ooggetuigenverslag is in Nederland alleen te bekijken in de Studiezaal van het Joods Cultureel Kenniscentrum in Amsterdam. De korte samenvatting op internet vermeldde niets over een Joodse school. Maar dit citaat bewijst dat Sal op het Joods Lyceum zat:

Het nare van díe school was indertijd dat hij lag op een gebombardeerd stuk. Daar was een schoolgebouw waar ze nog twee verdiepingen van hadden gerestaureerd en daaromheen was allemaal… – wel opgeruimd, maar was een hele kale vlakte. En die lag ook niet zo in de buurt, die lag in Kralingen en daar ben ik dus met tussenpozen omdat we dan weer geen vergunning hadden omdat we met de tram mochten – het was namelijk niet te lopen – en daar heb ik dus met tussenpozen mijn tweede hbs-jaar gedaan. Maar ik kan wel zeggen [dat ik] van het schooljaar zeker 50% niet op school [ben] geweest omdat je d’r niet kon komen omdat je geen tramvergunning had of wat dan ook.

Sal Stad, oud-leerling Joods Lyceum (bron)

Sal Stad was dus met zekerheid een leerling van het Joods Lyceum.

 

Lees een korte tekst over Sal Stad.

 

Leon Stad

Sal Stad herinnerde zich slechts één jongen uit zijn klas, omdat zij dezelfde achternaam hadden: Leo Stad. Wie was deze Leo Stad? Dankzij de lijst met Rotterdamse Joodse tieners per 1 mei 1940, zoals samengesteld door Marleen van den Berg (bron), weten we dat aan het begin van de oorlog in Rotterdam twee Joodse tieners woonden met de naam Leon Stad. Beide jongens waren geboren in 1924. Zij waren neven. Allebei waren zij vernoemd naar hun grootvader, Léon Stad. Welke Leo zat in de tweede klas van het Joods Lyceum? Waarschijnlijk de jongste; de oudste was eigenlijk te oud voor de tweede klas.

 

Opvallend is dat de jongste Leon Stad, geboren op 30 december 1924 als zoon van Simon Stad en Susanna de Wolf, tussen 26 september en 1 december 1941 een leerling was van de Joodse mulo aan de Molenwaterweg (bron). Was hij na december 1941 overgestapt op het Joods Lyceum? Of betekent dit dat de oudste Leon Stad leerling was van het Joods Lyceum? Wellicht kom ik daar nog een keer achter.

 

De oudere Leo werd vermoord in Auschwitz, de jongere Leo in Sobibor. Zij werden allebei slechts 18 jaar.

 

Lees over Leo Stad.

Annie Eliza Tels

Dankzij de kleinkinderen van stamvader Harry Hijman Tels kwam ik in de zomer van 2026 in contact met nabestaanden van Anneke Tels. Tot zomer 2026 dacht ik dat Anneke een leerling was geweest van een van de Joodse lagere scholen. Anneke was immers geboren in 1930; zij was in september 1941 te jong voor de eerste klas van het Joods Lyceum. De jongste leerling van het Joods Lyceum is geboren in 1929. 

 

Maar deze herinnering, geschreven door Anneke zelf, is overtuigend:

Na het einde van het schooljaar in 1941 kwam de maatregel, die voor mij het ergste was in die periode: de joodse kinderen moesten van school. We gingen in september naar de joodse school, die direct werd opgericht, helemaal aan de andere kant van Rotterdam. We mochten niet meer in de tram en fietsen mochten we ook niet meer. Het was zeker drie kwartier lopen. De oplossing was een autoped. Ik ging ’s morgens met de dochter van de opperrabbijn, Miriam Davids, samen op één autoped op weg. Vrijdagmiddag was dat een ramp, want in de winter werd het dan op de terugweg sjabbes en moesten we verder lopen! Ik weet niet eens of ze de oorlog heeft overleefd.

Anneke Tels, oud-leerling Joods Lyceum (bron)

Dit is sluitend bewijs dat Anneke op het Joods Lyceum zat. Kralingen werd inderdaad gezien als “de andere kant van Rotterdam”. De Graaf Florisstraat werd gezien als ‘West’. Annekes ouderlijk huis aan de Graaf Florisstraat lag inderdaad “zeker drie kwartier lopen” van het Joods Lyceum. De Joodse lagere school aan de Molenwaterweg was veel dichterbij. 

 

Toch klopte er iets niet, want het Joods Lyceum werd niet “direct opgericht” nadat de Joodse kinderen van school moesten, zoals Anneke schrijft, maar pas op 23 oktober 1941. Ook haar geboortejaar riep bij mij nog vragen op. Tot ik het vervolg van Annekes herinneringen las. Hieruit blijkt mijn blinde vlek: Anneke kwam pas in het tweede schooljaar op het Joods Lyceum:

De school was natuurlijk naar. Ik heb de 6e klas lagere school, waar ik absoluut niets heb bijgeleerd, want onze oude school was erg goed, en een paar maanden van de eerste klas lyceum, waar ik veel heb geleerd, op die joodse school gezeten. Het laatste jaar werden de joden weggehaald en dat was vreselijk. Iedere dag kwamen er klasgenoten niet opdagen en je wist dan wat er gebeurd was.

Anneke Tels, oud-leerling Joods Lyceum (bron)

1941 10 31 - Aantal leerlingen per 31-10 - De Bode
De Bode; orgaan van den Bond van Nederlandsche Onderwijzers, jrg. 53, no. 33 (1941, 31 oktober).
Anneke had dus eerst een jaar in de zesde klas van een Joodse lagere school gezeten, in schooljaar 1941-1942, en in het najaar van 1942 nog een paar maanden in de eerste klas van het Joods Lyceum. Precies de maanden waarin elke week kinderen van school verdwenen. Het Joods Lyceum zat toen in een schoolgebouw aan de Jeruzalemweg in Kralingen, “helemaal aan de andere kant van Rotterdam”. Ook de datum van oprichting klopt dan beter: inderdaad waren de Joodse lagere scholen en de Joodse mulo al meteen in september 1941 opgericht, zoals blijkt uit het krantenbericht hiernaast (“eind september”). 

 

Lees over Anneke Tels.

Mirjam Hannah Davids

Dankzij de herinneringen van Anneke Tels weten we meteen nog een leerling van het Joods Lyceum: Mirjam Hannah Davids. Mirjams vader was de opperrabbijn van Rotterdam, Aäron Barend Davids. Hij wilde niet onderduiken, omdat hij bij zijn mensen wilde blijven. Het gezin Davids ging mee met een van de laatste transporten uit Rotterdam, van 22 april 1943. Het transport voerde naar concentratiekamp Vught, officieel Konzentrationslager Herzogenbusch.

 

Uit Mirjams gevangenenkaart uit Kamp Vught is af te leiden dat Mirjam op 6 juni 1943 mee moest met het Kindertransport naar Westerbork. De meeste kinderen op dit Kindertransport werden twee dagen later doorgestuurd naar vernietigingskamp Sobibor. Mirjam mocht in Westerbork blijven.

 

Het gezin Davids werd op 11 januari 1944 gedeporteerd naar concentratiekamp Bergen-Belsen. Mirjams vader en broer stierven daar. Zelf moest Mirjam mee met Het Verloren Transport, de trein die na dertien dagen tot stilstand kwam bij het dorp Tröbitz. Daar werd zij bevrijd.

 

Lees over Mirjam Davids.

René de Jong

Soms lees je jarenlang over iets heen. Zoals de naam René de J. in het dagboek van Esther van Vriesland:

Joop O. heeft alweer mijn blocnote afgepakt en ik heb hem teruggehad met een aller idiootste brief. Eerst heeft hij de brief aan Liny voorgelezen en aan René de J.

Esther van Vriesland, Esther; een dagboek 1942 (p.143), 26 juni 1942.

Vreemd genoeg was ik er steeds vanuit gegaan dat het ging om René Bril, een andere leerling van het Joods Lyceum. Tot ik de naam ging opzoeken in de gescande dagboeken van Esther van Vriesland op Het Geheugen van Delpher. Daar staat duidelijk René de Jongh:

René de Jongh wordt één keer genoemd in het dagboek van Esther van Vriesland. Alleen in het originele manuscript wordt zijn naam voluit geschreven.
Esther van Vriesland, Dagboek van Esther van Vriesland, 1941-1942. Collectie Joods Historisch Museum, objectnummer 00005817. Via Het Geheugen van Delpher, volgnummer 137.

Wie was René de Jongh? Woonde er een René de Jongh in Rotterdam? Nee, maar wel een René de Jong, zonder h. Hij had precies de goede leeftijd om bij Esther in de klas te zitten. En hij was de enige Joodse René de Jong(h) die aan het begin van de Tweede Wereldoorlog in Rotterdam woonde. Hoe weten we dat? Dankzij de lijst die Marleen van den Berg samenstelde van alle Joodse Rotterdammers per 10 mei 1940 (bron).

 

Lees over René de Jong.

Susanna van Zwanenbergh

Dat Helena van Zwanenbergh (Leny) op het Joods Lyceum zat, was al bekend. Maar in april 2026 bleek dat ook haar oudere zus Suus leerling van het Joods Lyceum was. In het stamboek van haar vorige school, de Tweede HBS voor Meisjes, staat bij ‘Datum van vertrek van de school’ ‘Sept 1941’, en bij ‘Aanmerkingen’: ‘n. Joodsch Lyceum’ (bron):

 

Suus van Zwanenbergh - notitie stamboek (2) - SAR 60-9
Notitie bij Suus' naam in het stamboek van de Tweede HBS voor meisjes. Bron: Stadsarchief Rotterdam, toegang 60, inventarisnummer 9, leerlingnummer 1331.

 

Op zich kan een school verkeerd geïnformeerd zijn. Maar ik vond een tweede bewijs dat Suus op het Joods Lyceum zat. De familie Van Zwanenbergh – dochters Suus en Leny, zoon Abraham, moeder Johanna en tante Elisabeth; vader Louis lag in het Joodse ziekenhuis – moest mee met het ‘ouderentransport’ uit Rotterdam van 9 oktober 1942. Tot op het laatste moment probeerden zij vrijstelling van deportatie te krijgen. Op de lijst van – vermoedelijk – dokter Hausdorff staat: “Dochter Suzanna heeft als n0. 1 eindexamen Joodsche H.B.S. afgelegd.” (bron):

 

Suus van Zwanenbergh - notitie transportlijst - SAR, toegang 29, inv.nr. 980
Notitie op de transportlijst vanuit Rotterdam naar Westerbork van 9 oktober 1942. Bron: Stadsarchief Rotterdam, toegang, inventarisnummer 980.

 

De Joodse hbs, dat is het Joods Lyceum. Het vreemde is alleen dat Suus’ naam niet voorkomt op de lijst met eindexamenkandidaten hbs van het Joods Lyceum (bron). 

 

De familie Van Zwanenbergh kwam op zaterdag 10 oktober aan in Westerbork. Op maandag 12 oktober werd de familie Van Zwanenbergh op transport gezet naar Auschwitz. Op 15 oktober 1942 was daar de vernietiging. Ze zijn dus niet “opgehouden”, maar meteen doorgestuurd.

 

De levens van Suus en Leny van Zwanenbergh zijn uitgebreid onderzocht door Jeroen Roos en mijzelf. De verhalen wachten nog op conversie voor Het Vergeten Lyceum.

 

Lees over Suus van Zwanenbergh.

 

 

 

 

Anne Schram Ouweneel

 

 

Reactie?

* Deze velden zijn verplicht

Reacties

Er zijn nog geen reacties.